Önce neye bakılır?
Dört şeye: düşen parçaların boyutu, düşme yüksekliği, korunacak alanın genişliği ve şev yüzeyine ulaşılıp ulaşılamadığı. Örtüleme sistemleri (çelik ağ, halat takviyeli çelik ağ, halka ağ, halatlı panel) bloğu şevin üstünde tutar. Kaya bariyeri ise şevden kopmuş, yuvarlanan ya da sıçrayan bloğu yolun önünde durdurur. Bu ayrım seçimin yarısıdır.
Hangi sistem seçilirse seçilsin iş çoğu zaman şev temizliğiyle başlar. Ağ ya da panel serilmeden önce askıdaki serbest kayalar iple erişim uzmanlarınca yukarıdan aşağıya düşürülür. Örtüleme sistemleri ve bariyerler de zemine ankrajlarla bağlanır; ankrajın boyu, delgi çapı ve enjeksiyon detayı kayanın durumuna göre belirlenir.
Parçalar küçükse ne kullanılır?
Çelik ağ. Genellikle 1 m'ye kadar olan küçük boyutlu kaya düşmelerine karşı şevi bir perde gibi örter, kopan parçayı yüzeyde tutar ve şev dibinde toplar. Geniş yüzeyleri kaplamada uygun maliyetlidir ve uygun kaplama ve koşullarda kabul edilen çalışma ömrü 120 yıla kadar çıkabilir. Her yağmurdan ve donma çözülmeden sonra yola küçük parçaların sıçradığı çatlaklı bir yol yarması tipik çelik ağ işidir.
Çelik ağın kapasitesi aşılıyorsa?
Halat takviyeli çelik ağ. Şev uzadıkça ve bloklar büyüdükçe asıl iş, yükü ankraja ulaştırmaktır. Ağın arasından inen düşey halatlar bu yükü taşır; çekme dayanımı halat aralığına göre 60 ile 186 kN/m'ye, yani takviyesiz ağın 3,7 katına kadar çıkar. Standart ağ ve halat stoktan çıktığı için özel üretim beklenmez, mevcut bir kaplama da sökülmeden güçlendirilebilir.
Bloklar büyük, düşme yüksekliği fazlaysa?
Halka ağ. Düşen büyük bloğun enerjisini halkaların açılmasıyla yutar ve ankrajlara giden ani yükü azaltır; çekme dayanımı en az 190 kN/m'dir. Yamaç yüksek ve etekte toplanma alanı varsa panel serbest sarkıtılır, bu en ekonomik yoldur. Dik, çatlaklı yüzeylerde ve eteğin boş olmadığı yerlerde panel ankrajlarla kayaya bastırılır. Küçük parçalar da geliyorsa altına çelik ağ serilir.
Blok hiç hareket etmeden tutulmalıysa?
Halatlı panel. Trafiğin hemen üstündeki yarmalarda ya da maden basamaklarında bloğun düşmesini beklemek bile fazladır. Halatlı panel yükü en az esneyerek taşır, 1-1,5 m³ boyutundaki kararsız kayaları tek tek sabitleyebilir ve 756 kN/m'ye kadar çekme dayanımıyla örtüleme sistemlerinin en güçlüsüdür. Ankraj deseni düzensiz kaya yüzeyine göre kurulabilir.
Alan çok genişse ya da yüzeye ulaşılamıyorsa?
Kaya bariyeri. On binlerce metrekarelik bir yamacı ağla kaplamak yerine, kopma bölgesinden sonra gelen geçiş ve darbe bölgelerine kurulan onlarca metrelik bir hat daha düşük maliyetle koruma sağlar. Bariyerler 100 ile 12.500 kJ enerji soğurma kapasitesiyle kurulur; yol ve yarma şevlerinde en sık 500 ile 2000 kJ seçilir. Yol kapatılmadan kurulabilir, ama bakım ister: yılda en az bir kez ve her olaydan sonra kontrol edilir, arkası boşaltılır.
Sistemler birlikte kullanılır mı?
Sık kullanılır. Halka ağ ya da halatlı panel üstte yükü taşırken altta küçük gözlü çelik ağ küçük parçaları tutar. Yüzey korumasının yetmediği ya da yüzeye ulaşılamayan kesimler için yolun önüne bir de kaya bariyeri kurulabilir. Karayolları 10. Bölge Müdürlüğü için Gümüşhane'de Torul-Kürtün yolunda halka ağ, halat takviyeli çelik ağ ve kaya bariyerini aynı güzergahta birlikte uyguladık.